نسخه نجات کودکان کار

کار کودک، مسئله‌ای تک‌عاملی نیست که با یک دستور اداری یا اقدام مقطعی پایان یابد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است هرگونه مداخله مؤثر باید همزمان کودک، خانواده و بسترهای اجتماعی را هدف قرار دهد. مهدی برجی، مدیرکل بهزیستی استان، در گفت و گو با «خراسان رضوی»، با اشاره به شروع رسمی طرح سامان‎دهی کودکان کار در آبان ۱۳۹۹ می‌گوید: هدف اصلی، شناسایی دقیق کودکان کار و خیابان، ارزیابی وضعیت مخاطره‌آمیز آنان و هدایت‌شان به چرخه حمایت‌های تخصصی بود. این طرح با همکاری مجتمع شناسایی و کاهش آسیب‌های اجتماعی «شوق زندگی» اجرا شد و از ابتدا نیز بر رویکردی فرابخشی استوار بود. وی تصریح کرد: بهزیستی دبیر کمیته سامان‎دهی کودکان کار و خیابان است؛ اما آموزش‌وپرورش، فنی‌وحرفه‌ای، کمیته امداد، وزارت تعاون، دستگاه قضایی، نیروی انتظامی، شهرداری، وزارت بهداشت و اداره اتباع نیز هرکدام مسئولیت مشخص دارند.
برجی در پاسخ به این سوال که فرایند سامان‎دهی کودکان کار پس از شناسایی چیست، می گوید: پس از شناسایی کودک در سطح شهر، مرحله غربالگری اولیه آغاز می‌شود. در این مرحله، ارزیابی‌های جسمی، روانی و اجتماعی انجام می‎شود و اقدامات هویتی از جمله ثبت اطلاعات بیومتریک صورت می‌گیرد. همزمان با خانواده کودک تماس گرفته شده و وضعیت او بر اساس آیین‌نامه ماده ۶ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان بررسی می‌شود. اگر کودک در شرایط مخاطره‌آمیز نباشد، با اخذ تعهد از خانواده، به واحد مددکاری ارجاع داده می‌شود و حمایت‌ها بدون جداسازی از خانواده ادامه می‌یابد. اما در صورت وجود خطر جدی، کودک به مرکز نگهداری کوتاه‌مدت منتقل می‌شود. وی می افزاید: مدت اقامت در مراکز کوتاه‌مدت تا ۲۱ روز است و در صورت نیاز، یک‌بار دیگر تا ۲۱ روز تمدید می‌شود. در این بازه، تیم تخصصی امکان بازگشت ایمن کودک به خانواده را بررسی می‌کند. تصمیم نهایی نیز با دستور مقام قضایی اتخاذ می‌شود؛ یا بازگشت به خانواده یا انتقال به سطوح بعدی حمایت.
ساختار سه‌سطحی مداخله تخصصی
مدیرکل بهزیستی استان در ادامه به تشریح ساختار سه‌سطحی برای مداخله و انجام اقدامات حمایتی می پردازد و می گوید: سطح اول مراکز حمایتی آموزشی روزانه است؛ هم‎اکنون سه مرکز روزانه در استان فعال‌اند که نقطه آغاز مداخله تخصصی محسوب می‌شوند. این مراکز سالانه حدود ۳۶۰ پرونده جدید را پذیرش می‌کنند و در مجموع بیش از ۸۰۰ پرونده فعال دارند. خدمات این مراکز شامل نگهداری روزانه در محیط امن، پیگیری وضعیت تحصیلی، بازگرداندن به چرخه آموزش، مشاوره روانی، مددکاری اجتماعی و ارتباط مستمر با خانواده است. حتی پس از ترخیص کودک نیز پیگیری مددکاری متوقف نمی‌شود. برجی مراکز اقامتی کوتاه‌مدت را به عنوان سطح دوم معرفی می کند و می گوید: این مراکز برای کودکانی است که نیاز به مداخله فوری دارند. تمرکز در این سطح بر تأمین امنیت، تثبیت شرایط و تصمیم‌گیری کارشناسی درباره مسیر آینده کودک است. سطح سوم هم مراکز اقامتی میان‌مدت است؛ کودکانی که امکان بازگشت سریع به خانواده را ندارند، وارد مراکز میان‌مدت می‌شوند؛ مراکزی که در استان با عنوان «صدف» شناخته می‌شوند. اقامت در این مراکز تا حدود یک سال ادامه دارد و در صورت لزوم، کودک به مراکز شبه‌خانواده منتقل می‌شود. از این مرحله به بعد، کودک دیگر در تعریف «کودک کار» قرار نمی‌گیرد و در زمره کودکان تحت سرپرستی بهزیستی محسوب می‌شود.
شناسایی ۳۰۴ کودک کار در استان طی امسال
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی همچنین در پاسخ به این سوال که طی امسال چه تعداد کودک کار در استان شناسایی شده است، اظهار می کند: از ابتدای امسال ۳۰۴ کودک کار و خیابان شناسایی و سامان‎دهی شده‌اند که ۱۸۰ نفر از آن‎ها اتباع بودند. هم‎اکنون ۵۰ کودک در مرکز شبانه روزی کودکان کار و مراکز صدف اقامت دارند و در ۳ مرکز روزانه نیز ۸۰۰ پرونده فعال وجود دارد و به عبارتی ۸۰۰ کودک کار و خیابان و خانواده های آن‎ها مورد حمایت قرار گرفته اند.
این راهبرد محوری است؛ توانمندسازی خانواده
برجی در ادامه به یک گزاره مهم اشاره می کند؛ این که «جمع‌آوری صرف کودکان از سطح خیابان راه‌حل پایدار نیست» و می گوید: اگر به پشت‌صحنه ماجرا توجه نکنیم، چرخه کار کودک بازتولید می‌شود. بر همین اساس، محور اصلی مداخله، توانمندسازی خانواده است، از حمایت در حوزه مسکن و اشتغال پایدار گرفته تا تکمیل مدارک هویتی و آموزش مهارت‌های اقتصادی. وی به تجربه راه‌اندازی کارگاه‌های خیاطی برای مادران کودکان کار اشاره می‌کند و می افزاید: در برخی مراکز روزانه، کارگاه‌های مهارت‌آموزی در چند شیفت فعال شده و نتیجه آن، بازگشت کامل کودکان این خانواده‌ها به تحصیل و قطع چرخه کار خیابانی بوده است.
وی همچنین از شکاف جدی میان نیاز موجود و ظرفیت مراکز در سامان‎دهی کودکان کار می گوید: در حال حاضر، هر یک از مراکز حمایتی آموزشی روزانه با وجود ظرفیت اسمی ۸۰ تا ۱۲۰ پرونده، ناچار به پیگیری ۲۵۰ تا ۳۰۰ پرونده فعال هستند. این وضعیت با استانداردهای ملی مددکاری اجتماعی همخوانی ندارد و نشان‌دهنده شکاف جدی میان نیاز موجود و ظرفیت مراکز است، بنابراین توسعه مراکز روزانه و تأمین منابع مالی پایدار ضروری است.
شناسایی و برخورد با مافیای کودکان کار
یکی از بخش‌های حساس سامان‎دهی کودکان کار، مقابله با باندها و لیدرهایی است که از کودکان در حوزه‌هایی مانند زباله‌گردی سوءاستفاده می‌کنند. مدیرکل بهزیستی در این زمینه می گوید: با همکاری نیروی انتظامی و دستگاه قضایی، برخی از این شبکه‌ها شناسایی و متلاشی شده‌اند. تعدادی از لیدرها بازداشت و برخی در حال گذراندن مجازات‌های جایگزین هستند. این اقدامات در کاهش تعداد کودکان فعال در برخی حوزه‌ها مؤثر بوده، هرچند ریشه‌های اقتصادی و مهاجرتی همچنان چالش‌برانگیز است.
مسیری که باید با قدرت ادامه یابد
سامان‎دهی کودکان کار و خیابان در خراسان رضوی، امروز بر پایه الگویی خانواده‌محور و سه‌سطحی دنبال می‌شود؛ الگویی که از مداخله فوری آغاز و به توانمندسازی پایدار خانواده ختم می‌شود. تداوم این مسیر نیازمند توسعه ظرفیت مراکز روزانه، تقویت همکاری بین‌دستگاهی و جلب مشارکت آگاهانه مردم است.